Terug naar vogelgroepen

Pioniersvegetaties en ruigten

Deze groepspagina hoort bij Ecologische vogelgroepen.

Lees de toelichting bij deze groep

Leeswijzer. De groepsgrafieken zijn beschrijvend. Zonder propagatie van de onzekerheid van de onderliggende soorten geven zij geen formele p-waarde, betrouwbaarheidsinterval of trendklasse.

Pioniersvegetaties en ruigten: van meeuwenkolonie naar Boomleeuwerik

De groep Pioniersvegetaties en ruigten omvat 51 soorten in de dichtheidsselectie van open zand, lage begroeiingen, kruidenrijke ruigten, oevers en andere dynamische terreinen. De groep is breed: naast grondbroeders zoals Tapuit, Graspieper en Kievit bevat zij holenbroeders, oevervogels en verschillende meeuwensoorten. De ontwikkeling kan daarom niet rechtstreeks worden vertaald naar de oppervlakte van één habitattype.

Ontwikkeling in Meijendel

In de selectie van de dichtheidsgrafiek werden in 2026 295 territoria vastgesteld, ofwel 16,7 per vierkante kilometer onderzocht gebied. In 2025 waren dat er 296 (16,7 per km²) en in 1990 1.901 (107,5 per km²). Het territoriatotaal lag in 2026 84% lager dan in 1990.

In het topjaar 1985 waren 7.509 van de 7.832 territoria van Zilvermeeuw, Kleine Mantelmeeuw of Stormmeeuw, samen 96%. In 1990 vormden die drie soorten met 1.493 territoria nog 79% van het totaal. In 2025 hadden Zilvermeeuw en Kleine Mantelmeeuw elk één territorium, in 2026 respectievelijk één en twee. Stormmeeuw ontbrak in beide jaren.

Zonder deze drie meeuwensoorten daalde het totaal tussen 1990 en 2026 van 408 naar 292 territoria, een afname van 28%. Het volledige groepstotaal herstelde van 133 territoria in 2012 tot 296 in 2025 en 295 in 2026.

Sterke verschuiving tussen soorten

De Boomleeuwerik werd in 1990 niet vastgesteld. In 2025 telde de soort 192 territoria, in 2026 nog 179. Dat was 61% van het groepstotaal. De Graspieper nam toe van 13 territoria in 1990 naar 59 in 2025 en 75 in 2026. Witte Kwikstaart en Kievit gingen tussen 1990 en 2026 van 6 naar 9 en van 5 naar 8 territoria.

Tapuit ging van 26 territoria in 1990 naar één in 2025 en nul in 2026. Bergeend en Wulp gingen sinds 1990 van respectievelijk 14 en 8 territoria naar nul in 2026. Scholekster ging in die periode van 10 naar één, Fazant van 150 naar nul en Kauw van 153 naar 4. Ook de Kuifleeuwerik, met één territorium in 1990, werd in 2026 niet vastgesteld.

De Boomleeuwerik is in 2026 de talrijkste van de twaalf soorten met een vastgesteld territorium. De soort gebruikt open, zandig terrein met lage begroeiing en verspreide bomen of struiken. De sterke toename van Boomleeuwerik en Graspieper vangt slechts een deel op van het verlies bij andere soorten.

Lokale en landelijke ontwikkeling

Voor 1984–2026 is de geschatte verandering van de Meijendelse aantalsindex −97,5%. De beoordelingsregels geven voldoende steun voor een daling.

De groei van de Boomleeuwerik sluit aan bij de landelijke toename en bij de uitbreiding van deze soort in de Nederlandse duinstreek. De Graspieper ontwikkelt zich in Meijendel recent eveneens gunstiger dan de landelijk ongeveer stabiele langetermijntrend.

Bij andere soorten komt de lokale achteruitgang wel overeen met de landelijke ontwikkeling. De Wulp verdween uit vrijwel alle duingebieden buiten de Wadden en neemt landelijk als broedvogel nog steeds af. De Kuifleeuwerik is inmiddels als Nederlandse broedvogel verdwenen. Ook de Tapuit is landelijk nog maar in enkele duingebieden als broedvogel aanwezig.

De meeuwenkolonie

Omdat Zilvermeeuw, Kleine Mantelmeeuw en Stormmeeuw tot deze groep behoren, is de geschiedenis van de meeuwenkolonie hier essentieel. De enorme aantallen in de jaren zeventig en tachtig mogen niet worden geïnterpreteerd als een even grote uitbreiding van pioniervegetaties.

De kolonie nam sterk af nadat de Vos zich in het duingebied vestigde. Veel meeuwen verhuisden naar veiligere broedplaatsen, waaronder eilanden, havengebieden en daken. De daling van het groepstotaal weerspiegelt daardoor zowel het verdwijnen van de kolonie als veranderingen bij de overige soorten van open terrein. Zie ook het verhaal over de meeuwenkolonie in Meijendel en het rapport Vijftig jaar vogeltellingen in Meijendel.

Habitat en toegankelijkheid

Deze vogelgroep gebruikt verschillende Natura 2000-habitats. Een indicatieve selectie bestaat uit H2110 Embryonale duinen, H2120 Witte duinen, H2130 Grijze duinen, de open vegetaties van H2190 Vochtige duinvalleien en H6430 Ruigten en zomen. In de habitatkartering van 2014 omvatten deze typen samen ongeveer 605 hectare binnen de vogelplots. Dit is geen exacte maat voor het leefgebied van de groep; soorten gebruiken ook zandpaden, oevers, begraasde terreinen en tijdelijk verstoorde plaatsen.

Deze kaartkoppeling combineert de habitatkartering uit 2014 met de toegangsstatus per telplot in 2024. Van deze indicatieve oppervlakte lag volgens de toegangsstatus van 2024 ongeveer 29% in afgesloten plots en 31% in plots met beperkte toegang. Nog eens 16% lag in deels afgesloten of deels beperkt toegankelijke plots. Ongeveer 25% lag in volledig vrij toegankelijke plots.

Veel soorten broeden op of vlak boven de grond. Beperking van betreding kan daarom belangrijk zijn, maar de toegangsstatus zegt niets over de werkelijke bezoekersdruk, betreding buiten paden of verstoring op specifieke broedplaatsen. De vogelgegevens en toegankelijkheidsgegevens laten samenhangende patronen zien, maar bewijzen geen oorzakelijk verband.

Methodologie

De dichtheid is het totale aantal territoria gedeeld door het volledige onderzochte plotoppervlak, niet alleen door de oppervlakte pioniervegetatie of ruigte. De drie meeuwensoorten zijn in deze aantallen opgenomen.

De Meijendelse aantalsindex is gemiddeld 100 over 1984–1988, de eerste vijf jaar van de reeks 1984–2026. De verandering is een schatting uit soorttrends. De waarde van 1984 staat bij de jaarwaarden. De lijn in de grafiek begint in 1985. Onder ‘Richting per periode’ staat hoe de richting is beoordeeld. De aantalsindex heeft geen formeel betrouwbaarheidsinterval. De landelijke reeks loopt van 1990 tot en met 2024 en heeft een eigen referentie.

Rond 1973 werd het onderzochte gebied uitgebreid tot vrijwel geheel Meijendel. Rond 1984 werd de BMP-methode ingevoerd. Vooral de ontwikkeling vóór en rond deze jaren moet daarom voorzichtig worden geïnterpreteerd.

Meer weten?

Doorzoek alle 156 soorten