Boomvalk

De Boomvalk is een zomergast. Hij is ongeveer even groot als de Torenvalk maar eenvoudig te onderscheiden door de grijze rug, de contrastrijke borststrepen en een kastanjerode ‘broek’. Van dichtbij zijn de zwarte baardstrepen goed zichtbaar en lijkt de kop op die van een Slechtvalk. Met zijn sikkelvormige vleugels doet het model van de Boomvalk in de vlucht denken aan een Gierzwaluw.

Het is een uitstekende vlieger en razendsnelle jager die het heeft voorzien op kleine zangvogels (voorkeur zwaluwen) maar ook op insecten als libelle en sprinkhaan. En vleermuizen. Daarom heeft de Boomvalk een voorkeur voor allerlei vormen van open of halfopen landschap met veel (stilstaand) water in de buurt. Deze zeer wendbare valk jaagt op vliegende prooien en slaat die na een soms spectaculaire achtervolging in volle vlucht. Insecten worden vervolgens vliegend opgepeuzeld. In tegenstelling tot de Torenvalk bidt deze valk niet.

Boomvalken zijn trekvogels. Het broedgebied strekt zich uit over een groot deel van Europa -met uitzondering van het noorden van Scandinavië- oostwaarts tot Japan, het noorden van Eurazië uitgezonderd. Ze broeden in open loof- of gemengd bos waar ze niet zelf een nest bouwen maar het nest van bijvoorbeeld een kraai of Houtduif gebruiken. Er is één legsel dat het vrouwtje uitbroedt, de jongen worden door beide ouders gevoerd, vooral zwaluwen. Ook na het uitvliegen gaan de ouders door de jongen te voeren, totdat ze zelf de kunst hebben geleerd vliegend een prooi te vangen.

Aan het eind van de zomer trekken de Europese Boomvalken naar Zuidelijk-Afrika, de Aziatische overwinteren in Zuidoost-Azië en India. Volwassen valken vertrekken eerst, de jongen gaan een paar weken later.

Sinds ongeveer 1985 verdween de Boomvalk uit heide- en bosgebieden op de zandgronden van Oost- en Zuid-Nederland, die tot dan toe als 'klassiek boomvalkgebied' golden. Tegelijkertijd breidde de soort zich wat uit over het noorden en westen van het land, waar hij veelal in boerenland broedt. De biotoopverandering wordt (deels) toegeschreven aan intensieve en jarenlange nestpredatie door Haviken op de zandgronden. Afname van prooidieren (ook zangvogels), speelt eveneens mee. In de periode 1998-2000 is de broedpopulatie 750-1000 paren.

Het aantal territoria van de Boomvalk in Meijendel vertoont een grillig beeld, maar de trend toont een sterk dalende lijn. Deze fraaie soort had in 2008 voor het laatst jaarlijks één of meer territoria; wellicht dat de toename van de Havik ook hier een rol in speelt. Sindsdien is er slechts zeer incidenteel sprake van een territorium.

De Boomvalk staat op de Rode Lijst van Nederlandse broedvogels als 'kwetsbaar'. Deze soort heeft nauwelijks te lijden gehad van pesticiden, zoals veel andere roofvogels, maar is kwetsbaar door uiteenlopende bedreigingen. Een serieus voorbeeld is het afgenomen aanbod van nesten van kraaien en eksters waar deze vogels vervolgd worden. De achteruitgang is ook het gevolg van de afname van prooidieren: zangvogels van open boerenland, die door intensivering en verandering van landbouw bijna overal in aantal zijn afgenomen. Jonge Boomvalken worden lokaal vaak gepredeerd door de toegenomen Havik (o.a. in Nederland). Tijdens de trek wordt de soort bejaagd, zoals in Malta (500-1000 per jaar). Ook zijn Boomvalken kwetsbaar voor ontwikkeling van grote windmolenparken in bepaalde gebieden.