De Tapuit bleef achter als naam

Deel 1

Toen Meijendel nog vol Tapuiten zat

De Tapuit is een vogel van open grond. Hij rent een stukje, staat rechtop, kijkt en pikt een kever, rups of ander insect van de bodem. Zijn leefgebied bestaat niet uit egaal kort gras, maar uit een fijn mozaïek: kale zandplekjes, lage kruiden, kort gras, wat hogere pollen en voldoende grote insecten. Als nestplaats gebruikt hij meestal een oud konijnenhol.

Precies dat landschap was vroeger op grote schaal in Meijendel aanwezig. De territoriumgegevens van Vogelwerkgroep Meijendel laten zien hoe belangrijk een samenhangend deel van het open duin was. Tussen 1958 en 1972 lagen daar gemiddeld bijna 24 territoria per jaar: 87 procent van alle in die jaren geregistreerde Tapuitterritoria in Meijendel.¹

Eén deelgebied was het zwaartepunt. Over de gehele historische reeks werden daar meer Tapuitterritoria geregistreerd dan in welk ander onderzocht deelgebied ook. Daarna veranderde het beeld. De soort hield zich tijdelijk beter in andere delen van Meijendel, maar ook daar zette de achteruitgang door. Eén losse registratie in 2011 vormt geen herstel van een populatie.

De historische reeks vertelt dus twee verhalen. Eerst verloor het oude kerngebied zijn dominante positie. Vervolgens verdween de soort vrijwel uit heel Meijendel.

Deel 2

Het konijn verdween uit het landschap

De achteruitgang van de Tapuit is nauw verbonden met die van het Konijn. Dat dier vervulde in het duin twee functies tegelijk. Door voortdurend en zeer plaatselijk te grazen hielden konijnen de vegetatie laag. Ze aten jonge struiken, maakten looppaadjes en schraapten zand open. Zo ontstond op vierkante meters een afwisseling van kort gras, kruiden, kale bodem en wat ruigere plekken. Daarnaast leverden hun holen veilige, droge nestplaatsen.

Vanaf de jaren vijftig werd de konijnenstand getroffen door myxomatose. Rond 1990 volgde het viraal haemorrhagisch syndroom en later kwam RHD2. De aantallen konden zich tussentijds gedeeltelijk herstellen, maar de langdurig hoge begrazingsdruk van vroeger kwam op veel plaatsen niet terug.²

Het proefschrift Rabbits Rule, gebaseerd op langlopend onderzoek in Meijendel, laat zien hoe sterk de aanwezigheid of afwezigheid van konijnen de vegetatiesuccessie bepaalt. Runderen en paarden kunnen delen van het duin openhouden, maar nemen het fijne, selectieve graas- en graafwerk van konijnen niet volledig over. Eén groot grazend dier is ecologisch niet hetzelfde als tientallen konijnen.³

Voor de Tapuit had de afname daardoor een dubbel gevolg: het landschap groeide sneller dicht én er kwamen minder geschikte nestholen.

Deel 3

De Vos kwam, maar daarmee is het verhaal niet af

De komst van de Vos in de Hollandse duinen wordt vaak genoemd als verklaring voor het verdwijnen van de Tapuit. Dat is begrijpelijk. Een Tapuit broedt op of onder de grond. Een vos kan een nest uitgraven en niet alleen eieren of jongen, maar ook het broedende vrouwtje doden.

Toch kan de Vos niet de enige verklaring zijn. De soort vestigde zich omstreeks het einde van de jaren zestig in de duinen, terwijl Tapuiten daarna nog jarenlang talrijk in Meijendel broedden. Ook verliep de afname niet in alle kavels op hetzelfde moment.

Onderzoek in Meijendel liet wel duidelijke effecten van vossen zien bij meeuwen, eenden en andere grondbroeders. Hoe groot hun aandeel bij de achteruitgang van de Tapuit precies was, kan uit de territoriumreeks echter niet worden afgeleid. Daarvoor ontbreken gegevens uit die tijd over nesten, broedsucces en sterfte.⁴

Nestbescherming kan lokaal helpen, bijvoorbeeld door een bestaand konijnenhol zo af te schermen dat een vos er niet bij kan. Maar zo’n maatregel heeft pas zin wanneer een Tapuit daadwerkelijk een territorium en nestplaats heeft gekozen. Kunstmatige nestgelegenheid is geen eenvoudige vervanging. In een voormalig kerngebied werden in 2010 en 2011 in totaal 52 ingegraven nestkasten aangeboden. Langstrekkende Tapuiten onderzochten het terrein, maar geen enkele kast werd als nestplaats gebruikt.⁵

Predatie is dus onderdeel van het probleem, maar niet de sleutel die alle andere oorzaken overbodig maakt.

Deel 4

Het stille werk van de successie

Misschien is successie wel de minst spectaculaire oorzaak — en juist daardoor een van de belangrijkste. Ieder open duin groeit uiteindelijk dicht wanneer wind, stuivend zand, konijnen en ander verstorend graaswerk onvoldoende tegenwicht bieden. Eerst sluiten grassen de open bodem. Daarna verschijnen duindoorn, liguster, meidoorn, vlier en uiteindelijk bomen.

Stikstofdepositie versnelt op veel plaatsen de groei van grassen en struiken. Het vastleggen van de kust heeft de natuurlijke aanvoer van stuivend, kalkrijk zand verminderd. Vanaf 2015 zijn daarom kerven in de zeereep aangebracht, zodat wind opnieuw kalkrijk zand landinwaarts kan voeren en verstuivingsdynamiek kan ontstaan. Door de afgenomen konijnenstand ontbreekt niettemin een groot deel van het dagelijkse onderhoud.⁸

Voor een mens kan een vergrast terrein nog altijd open lijken. Voor een Tapuit maakt twintig centimeter dichte vegetatie een wereld van verschil. Het insect kan er wel zijn, maar de vogel kan het niet meer zien of tijdens zijn kenmerkende ren-stop-pikjacht bereiken. Onderzoek aan Tapuiten benadrukt daarom dat niet alleen de hoeveelheid prooidieren telt, maar vooral hun bereikbaarheid gedurende het gehele broedseizoen.⁶

Daarbij komen andere mogelijke knelpunten, zoals recreatieve druk, verontreiniging met dioxinen, genetische verarming en de afstand tot resterende broedpopulaties. Niet iedere factor hoeft overal even zwaar te wegen. Het is juist de opeenstapeling die een verlaten gebied moeilijk opnieuw koloniseerbaar maakt.

Deel 5

Regeneratie laat zien wat herstel vermag

In 1997 werd in een deel van Meijendel de waterwinning beëindigd, de voedselrijke bovenlaag verwijderd en het oude reliëf zo goed mogelijk hersteld. Ongeveer vijftig hectare veranderde aanvankelijk in een kaal en ogenschijnlijk verwoest landschap.

Daarna gingen water, wind en zand aan het werk. Parnassia, duizendguldenkruid, dwergzegge en andere soorten van kalkrijke duinvalleien keerden terug. In 2025 werden 36 Rode Lijst-soorten gevonden. Het aandeel van ecologisch gewenste plantengroepen steeg van 32 procent in 1998 naar 46 procent in 2018 en bleef met 45 procent in 2025 vrijwel stabiel.⁷

Dat is overtuigend natuurherstel. Maar ook hier stopte de tijd niet. Parnassia bereikte een hoogtepunt en nam daarna wat af, zoals bij een pioniersoort in een ouder wordende vallei past. Op andere plaatsen rukten riet, struweel en berken op. In enkele delen was de begroeiing in 2018 zo dicht geworden dat onderzoekers zich erdoorheen moesten werken. In de winters van 2021 en 2022 is opnieuw veel struweel verwijderd. Andere delen worden gemaaid om duindoorn en ruigte te beheersen.

Dat gebied laat daardoor twee dingen tegelijk zien. Een zwaar veranderd duin kan zijn karakteristieke natuur terugkrijgen. Maar regeneratie zet het landschap niet stil. Zodra de ingreep voorbij is, begint de successie opnieuw.

Voor de Tapuit zijn vooral de droge randen, korte graslanden en open zandige overgangen van belang. De soort keerde na het herstel niet als vaste broedvogel terug. Dat maakt het herstel niet mislukt. Het laat zien dat geschikt ogende vegetatie maar één schakel is in een langere keten van voedsel, holen, veiligheid en bereikbaarheid vanuit een bestaande populatie.⁸

Deel 6

Het oude kerngebied was open, maar misschien te netjes

Een afgesloten deel van Meijendel vormt de pijnlijkste plek in dit verhaal. Dat was ooit het hart van de Tapuitenpopulatie van Meijendel. Juist daarom onderzocht Tapuitkenner Herman van Oosten in 2010 en 2011 of het gebied nog geschikt was.

Van Oosten promoveerde in 2015 op de ecologie van de Tapuit en houdt zich al jarenlang bezig met de vraag waarom soorten met ogenschijnlijk vergelijkbare eigenschappen toch zo verschillend reageren op veranderingen in hun omgeving.⁹

Zijn onderzoek in het voormalige kerngebied leverde geen eenvoudig antwoord op. De vegetatie was op veel plaatsen kort genoeg. In het onderzochte jaar waren belangrijke groepen prooidieren niet aantoonbaar schaarser dan in een bezet referentiegebied. Passerende Tapuiten bleken het gebied bovendien te bezoeken. Toch vestigden ze zich niet.

Het gebied was mogelijk te homogeen geworden. Door de combinatie van konijnenbegrazing en intensieve, jaarronde begrazing door grote grazers was op sommige plaatsen een zeer kort en gelijkmatig landschap ontstaan. Van Oosten gebruikte daarvoor het beeld van een golfbaan. Wat ontbrak was misschien juist de afwisseling op kleine schaal: kaal zand, korte kruidenvegetatie, hogere pollen, bloemrijke stukjes en overgangen waar achtereenvolgens verschillende prooien beschikbaar zijn.⁵

Ook waren in open grasland minder zichtbare konijnenholen aanwezig dan in het referentiegebied. Een deel van de holen kon onder struweel verborgen zijn geraakt. En bovenal lag Meijendel inmiddels tientallen kilometers verwijderd van de resterende bronpopulaties. Tapuiten zijn tamelijk honkvast. Een terrein kan geschikt zijn, maar blijft leeg wanneer nauwelijks jonge vogels op zoek gaan naar nieuw gebied.

Deel 7

Kan de vogel achter de naam terugkeren?

Een beheerder kan struweel verwijderen, gras maaien, zand laten stuiven en begrazing gevarieerder maken. Hij kan proberen konijnen betere kansen te geven en rust organiseren rond een territorium zodra een vogel zich vestigt. Maar een beheerder kan geen Tapuit bestellen.

De lessen uit het onderzoek wijzen naar een kleinschalig mozaïek, met dynamiek in ruimte en tijd. Niet iedere plek hoeft ieder jaar hetzelfde te zijn. Het landschap moet gedurende het hele broedseizoen voedsel bieden, voldoende konijnenholen bevatten en een Tapuit gelegenheid geven om te lopen, uit te kijken, te schuilen en te broeden.

Daarna begint het wachten. De dichtstbijzijnde populaties moeten voldoende jongen voortbrengen om nieuwe gebieden te verkennen. Een passerende Tapuit moet het landschap herkennen als mogelijke vestigingsplaats. Pas wanneer dat gebeurt, worden vroegtijdige signalering, tijdelijke rust en eventueel bescherming van een werkelijk nest zinvol.

Wie vandaag bezoekerscentrum De Tapuit binnenloopt, ontmoet een vogel die buiten vrijwel ontbreekt. De naam aan de gevel is daarmee onbedoeld een samenvatting van ruim zestig jaar duingeschiedenis.

De Tapuit verdween toen het Konijn terugviel, holen schaarser werden, de Vos een nieuwe predator werd en open grasland door successie veranderde in hoog gras en struweel. Daar kwamen voedselbereikbaarheid, recreatie en het verdwijnen van nabijgelegen bronpopulaties nog bij. Geen van die factoren vertelt afzonderlijk het hele verhaal.

Het regeneratieproject bewijst dat diepgaand natuurherstel mogelijk is. Het onderzoek in het oude kerngebied laat zien dat openmaken alleen niet voldoende is en dat ieder hersteld landschap opnieuw begint te veranderen.

Misschien zal de Tapuit ooit weer broeden in Meijendel. Misschien verschijnt eerst een mannetje dat enkele dagen zingt en vervolgens verder trekt. Ook dat zou betekenisvol zijn: een vogel die na lange afwezigheid het oude landschap opnieuw onderzoekt.

Tot die tijd woont de Tapuit in het hart van Meijendel vooral als naam.