Elke generatie telt

Deel 1

Voor er een vogelwerkgroep was

Zes mensen en een dreigend villapark

De voorgeschiedenis begint op 28 december 1921. In de Haagse krant Het Vaderland waarschuwde P.J.A.M. Haaring dat Meijendel, Kijfhoek en Bierlap als bouwterrein verloren konden gaan. Op 11 januari 1922 kwamen zes mensen bijeen. Drie dagen later sprak de Haagse biologieleraar Abraham Schierbeek over het gebied bij de Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie. Het directe gevaar van villabouw bleek later kleiner dan gedacht, maar de bezorgdheid had iets blijvends losgemaakt: wie een natuurgebied wil beschermen, moet weten wat er leeft.¹

Schierbeek maakte van die gedachte een ambitieus onderzoeksprogramma. Vanaf 1922 en 1923 werkten tientallen natuurliefhebbers, Leidse biologiestudenten en specialisten samen aan bodem, weer, planten, paddenstoelen, insecten, vogels en andere dieren. Niet de soortenlijst was het einddoel, maar de samenhang van de hele levensgemeenschap. In 1925 schreef Schierbeek dat het “pijnlijk nauwkeurig aanteekenen” van gegevens nodig was om ecologische vraagstukken te ontwarren. Die woorden hadden boven ieder later telformulier kunnen staan.²

De eerste vogelkaart van Meijendel

De vogelsectie bracht in het broedseizoen van 1924 de avifauna van een gebied van ongeveer zestien vierkante kilometer in beeld. Hilbers en Schierbeek publiceerden in 1925 een overzicht van 153 soorten: 51 regelmatige broedvogels, 19 zeldzame of vermoedelijke broedvogels en 83 niet-broedvogels. Waarnemers controleerden elkaars determinaties; zeldzame vogels werden niet voor bewijs geschoten. Opvallende bewoners waren onder meer Griel, Nachtzwaluw, Grauwe Klauwier en meerdere uilensoorten.³

Ook de praktische gereedschappen waren modern voor hun tijd. Omdat de bestaande stafkaart de duintoppen niet nauwkeurig genoeg weergaf, maakte J.F. Obbes een kaart op schaal 1:5.000. Het terrein werd in genummerde blokken verdeeld, vondsten konden daardoor precies worden vastgelegd en de resultaten werden via circulaires onder de deelnemers verspreid. In 1927 begon bovendien het Vogelringstation Meijendel. Er was nog geen jaarlijkse, vaste broedvogeltelling zoals wij die nu kennen, maar de cultuur waaruit die telling later kon ontstaan was er al: samenwerken, intekenen, archiveren en natuurkennis gebruiken voor bescherming.

Deel 2

Zeventien kavels en een proefjaar

Van armband naar telkaart

Na de oorlog kwam de volgende schakel uit de actieve vogelbescherming. Henk van Dongen richtte in 1947 binnen de Vereniging voor Vogelbescherming ’s-Gravenhage en Omstreken een vogelwacht op. De leden waren in parken en bossen herkenbaar aan een armband. Zij spraken bezoekers aan op loslopende honden, hielden toezicht bij de meeuwenkolonie en zochten legsels buiten de afgesproken koloniegrens. Sommige vogelwachters hadden zelfs een bijzondere opsporingsbevoegdheid. Door dat werk leerden zij het hele duin kennen.⁴

In 1952 stelde de directeur van de Duinwaterleiding het Meijendel-Comité in als adviescollege voor natuurbeheer. Schierbeek werd lid. In 1957 stelde hij voor opnieuw systematisch vogelonderzoek te beginnen. De aanleiding was concreet: door de aanleg van infiltratieplassen veranderde het duin ingrijpend. Welke vogels zouden daarvan profiteren en welke zouden terrein verliezen? Het comité vroeg Henk van Dongen om het onderzoek op te zetten. De vogelwachters leverden de meeste tellers; vogelkennis woog zwaarder dan het lidmaatschap van een bepaalde vereniging. De groep ging zelfstandig verder onder de naam Vogelpopulatieonderzoek Meijendel.⁴

Het zware rooster van 1958

Het onderzoeksgebied rond de nieuwe plassen werd verdeeld in zeventien kavels van samen ruim zeshonderd hectare. Twee droge gebieden, de kavels 8 en 12A, dienden als vergelijking. Iedere kavel kreeg een eigen waarnemer. Onder de namen in het eerste rapport staan Henk van Dongen, Cees Regensburg de Mooy, Piet en Jan Oppentocht, Joop Ros en nog twaalf anderen. Nora Croin Michielsen, ecoloog aan de Universiteit Leiden, trad op als wetenschappelijk adviseur.

De opdracht was fors. In de winter moest iedere kavel eens per veertien dagen worden bezocht, in de overige maanden wekelijks en in de broedtijd zo mogelijk vaker. Aantallen gingen op lijsten; locaties op kaarten van de Duinwaterleiding op schaal 1:2.500. Drie registraties op dezelfde plaats konden een broedgeval opleveren. In de eerste jaren telden alle kavelhouders soms gelijktijdig om dubbeltellingen te beperken. Dit was vrijwilligerswerk voor avonden en weekeinden, naast baan en gezin.

Het rapport over het proefjaar noemt 161 waargenomen soorten en 46 broedsoorten. Belangrijker is hoe eerlijk de samenstellers hun beperkingen beschreven. Het verslag was een reeks momentopnamen, kon niet volledig zijn en de aantallen broedgevallen waren minima. Tegelijk trok de groep al beheerconclusies: bescherm rust, open nieuwe terreinen vóór of na het broedseizoen, houd eilanden en delen van oevers kaal en maai dichtgroeiende valleien buiten de broedtijd. De lange reeks begon dus niet als een verzameling cijfers om de cijfers. Vanaf het eerste jaar moest zij iets zeggen over het gebruik en beheer van het duin.⁵

De oorspronkelijke gedachte was tien jaar tellen en dan besluiten of voortzetting zinvol was. Eind 1958 werd al afgesproken door te gaan, zo mogelijk nog eens tien jaar. Een volgende formele eindevaluatie kwam er niet. Het tellen werd zelf een traditie.

Deel 3

Groei, crisis en een nieuwe naam

1973: achter het prikkeldraad

Vijftien jaar lang bleef het zwaartepunt bij de infiltratieplassen. In 1973 volgde een sprong. Ook de overige delen van Meijendel en enkele binnenduinrandparken kregen kavelnummers. Negentien nieuwe kavels en dertien nieuwe medewerkers brachten het getelde oppervlak op ongeveer 1.200 hectare. Een deel van de nieuwe tellers kwam uit de Haagse vogelwereld, een ander deel uit de biologieopleiding in Leiden.⁴

Adri Remeeus beschreef later wat die uitbreiding voor een jonge teller betekende. In februari 1973 kreeg hij de kavels 72, 73 en 74: de Klip en een deel van de Meeuwenhoek, terreinen die achter lagen prikkeldraad verborgen waren. Op het bollenveld langs de Wassenaarse Slag zag hij Patrijzen en Geelgorzen; later kwamen Zomertortels en Grauwe Klauwieren. Zijn herinneringen maken zichtbaar wat een lange reeks op papier moeilijk overbrengt: een kavel is niet alleen een telvlak, maar een landschap dat een teller jaar na jaar persoonlijk leert kennen.⁶

De snelle groei maakte de organisatie kwetsbaar. Henk van Dongen overleed in 1974. Cees Regensburg en Joop Ros namen werk over, later geholpen door Bert Regensburg en Eric Wanders. Toen Regensburg verhuisde en Wanders als eerste “groene” beleidsmedewerker van de Duinwaterleiding een andere rol kreeg, hield Bert Regensburg het onderzoek eind jaren zeventig en begin jaren tachtig vrijwel alleen organisatorisch boven water. Verslagen liepen achter en de afgesproken werkwijze werd niet overal hetzelfde toegepast.

Een methodestrijd met een hoge prijs

De zwakke plek zat niet in de inzet, maar in de vergelijkbaarheid. Waarnemers wisselden, kavels werden onregelmatig onderzocht en tellers gebruikten naast gezamenlijke afspraken ook eigen inzichten. Een onderzoek van Frank Naber bevestigde in 1984 dat dit de bruikbaarheid van de gegevens beperkte. Intussen ontwikkelde Sovon samen met het Centraal Bureau voor de Statistiek een landelijk Broedvogel Monitoring Project: het BMP.

Niet iedereen wilde overstappen. Sommige tellers vonden dat BMP te sterk op trends was gericht en te weinig op “echte” nesten. De Duinwaterleiding hakte de knoop door en stelde invoering als voorwaarde. In 1983 inventariseerden 31 waarnemers nog 39 kavels. In het overgangsjaar 1984 pasten 13 waarnemers BMP toe in 15 kavels; in 1985 waren er 15 waarnemers voor 19 kavels. Ongeveer de helft van de groep stopte.⁴

De breuk werd ook een nieuw begin. Onder leiding van Nora Kösters en enkele anderen legden de deelnemers in november 1985 organisatie en werkwijze opnieuw vast. Vanaf dat moment heette de groep Vogelwerkgroep Meijendel. De vaste BMP-regels maakten de resultaten beter vergelijkbaar met andere gebieden en leverden gegevens voor de landelijke monitoring van Sovon en CBS. De naam was nieuw, maar de kern bleef dezelfde: vaste mensen, vaste gebieden en de bereidheid een methode voor langere tijd vol te houden.

Deel 4

Van kaartenkast naar landelijke meetreeks

Oude gegevens gered

Na de keuze voor BMP lag een ongemakkelijke vraag op tafel. Wat moest er gebeuren met de 25 voorafgaande jaren, verzameld met een minder uniforme methode? Wegzetten als onbruikbaar zou duizenden uren veldwerk afschrijven. Met steun van het Prins Bernhard Fonds reconstrueerden Gerrit van Ommering en Jakkes van der Salm de historische gegevens. Oude kaarten, lijsten en rapporten werden teruggebracht tot vaste vakken van 100 bij 100 meter. In 1990 verscheen Ontwikkelingen in de broedvogelbevolking van Meijendel. Het was monnikenwerk, maar het maakte van losse archiefstukken alsnog een analyseerbare tijdreeks.⁷

De jaarlijkse verslaggeving werd eveneens een ruggengraat. Vroege rapporten verschenen als afzonderlijke uitgaven; vanaf de jaren zeventig in Meijendel Mededelingen en vanaf 1996 in Holland’s Duinen. Jan Oppentocht beschreef bij het veertigjarig bestaan in 1998 niet alleen de methode en organisatie, maar ook de menselijke schaal. Ongeveer tachtig mensen hadden in de eerste veertig jaar meegedaan. Een toenmalige actieve teller die ook buiten het broedseizoen telde, besteedde naar schatting minstens 76 uur per jaar. In totaal waren tot en met 1997 ruim 185.000 broedparen geregistreerd, exclusief de kolonievogels.⁴

Bij het vijftigjarig jubileum in 2008 rekenden Jan Westgeest, Jan Oppentocht en Ad Tates die inspanning anders uit. Gemiddeld waren in vijftig jaar 27,2 kavels geteld. Zelfs met terughoudende aannames kwam dat neer op meer dan 25 volledige mensjaren vrijwilligerswerk. De belangrijkste prestatie was uiteindelijk eenvoudiger: ook in het 51e jaar gingen de tellers weer naar buiten.⁸

2009: de kaarten gaan het scherm in

De volgende omwenteling voltrok zich achter een computer. Tot en met 2008 brachten tellers hun veldwaarnemingen handmatig over op soortkaarten en groepeerden zij die volgens de BMP-criteria tot territoria. In 2009 nam Vogelwerkgroep Meijendel op initiatief van Dunea deel aan een pilot met het digitale autoclusterprogramma van Sovon. Waarnemingen werden online ingetekend; een algoritme stelde territoria voor. Solleveld en Berkheide sloten in 2010 aan, waarna het systeem in 2011 landelijk beschikbaar kwam.⁹

Het verslag over 2009 juichte niet blind. De eerste versie kon bij sommige soorten te veel territoria berekenen en hield onvoldoende rekening met een vogel die zich tijdens één bezoek verplaatste. Maar de voordelen waren groot: uniforme toepassing van criteria, snellere resultaten, digitale locaties voor het beheer en minder bureauwerk voor de teller. Later werden controle en fiattering onderdeel van de werkwijze. Papier verdween uit de verwerking, niet uit het geheugen van de groep.

Ook de website werd een nieuw soort archief. De eerste uitgebreide site werd medio 2007 gebouwd en daarna door opeenvolgende webmasters uitgebreid. Grafieken en tabellen maakten de gegevens directer toegankelijk voor tellers, beheerders en publiek. In 2026 werd de site grondig vernieuwd. De lange reeks is er niet langer alleen als eindtotaal te vinden, maar ook per soort, kavel, ecologische groep en teljaar. Daarmee keert iets terug van Schierbeeks oorspronkelijke ideaal: gegevens verzamelen om de samenhang van het landschap te begrijpen.¹⁰

Deel 5

Een vereniging met een geheugen

1958, 1985 of 2024?

Wanneer is Vogelwerkgroep Meijendel opgericht? Het juiste antwoord hangt af van wat met “opgericht” wordt bedoeld. In 1958 begon het ononderbroken kavelonderzoek als Vogelpopulatieonderzoek Meijendel. In november 1985 werden organisatie en regels vernieuwd en ontstond de naam Vogelwerkgroep Meijendel. Op 14 oktober 2024 kreeg de groep bij notariële akte de formele rechtsvorm van vereniging, statutair gevestigd in Wassenaar. Die drie jaartallen spreken elkaar niet tegen. Ze markeren drie fasen van dezelfde gemeenschap: meetreeks, werkgroep en rechtspersoon.¹¹

De statutaire doelstelling klinkt vertrouwd: bijdragen aan natuurbeheer en bescherming in Meijendel, vooral door vogels te tellen en te onderzoeken, kennis uit te wisselen en samen te werken met terreinbeheerder en andere organisaties. Het is in zakelijker taal dezelfde gedachte die in 1921 mensen bijeenbracht en in het rapport over 1958 tot beheeradvies leidde. De juridische vorm borgt verantwoordelijkheid; de veldpraktijk geeft haar betekenis.

Wat veranderde — en wat niet

De schaal is sterk gegroeid. De eerste zeventien kavels besloegen ruim zeshonderd hectare. Het huidige onderzoeksgebied telt 54 kavels in ongeveer 1.875 hectare. In 2024 onderzochten 45 tellers 47 kavels, samen 1.592 hectare, en werden na correctie voor dubbeltellingen naar schatting 6.790 territoria van 99 soorten vastgesteld. De actuele databank loopt van 1958 tot en met 2025 en bevat daarnaast wintertellingen en sinds 2009 ook de locaties van BMP-veldwaarnemingen.¹²

De cijfers zeggen niet alles over die continuïteit. Zij bewaren niet wie een beginnende teller leerde luisteren, wie een vergeten kaart uit een kast haalde, wie na een bestuurswissel de adressenlijst bijhield of wie op een koude ochtend toch de laatste kavel bezocht. Namen als Henk van Dongen, Nora Croin Michielsen, Cees en Bert Regensburg, Jan Oppentocht, Joop Ros, Eric Wanders, Nora Kösters en de vele verslagmakers en tellers staan voor zulke overdrachten. Geen van hen kon de reeks alleen dragen. Iedere generatie ontving haar onvoltooid en gaf haar door.

Daarin schuilt ook de waarde van bijna zeventig jaar tellen. Een losse waarneming kan bijzonder zijn; een ononderbroken reeks kan laten zien dat het gewone bijzonder snel verandert. De Griel uit 1924, de Wulp uit het eerste rapport, de Geelgorzen en Zomertortels die Adri Remeeus in 1973 zag en de Nachtzwaluw van nu behoren tot hetzelfde landschap, maar niet tot dezelfde tijd. Omdat tellers bleven terugkomen, kan Meijendel die verandering niet alleen herinneren, maar aantonen.

De geschiedenis van Vogelwerkgroep Meijendel is daarom minder een verhaal over een oprichtingsmoment dan over een steeds herhaalde beslissing. Een alarm in de krant werd onderzoek. Een vogelwacht werd een tellersgroep. Papieren kaarten werden een digitale databank. En ieder voorjaar, wanneer de eerste teller zijn kavel inloopt, begint die geschiedenis opnieuw.