Als het duin te veel voedsel krijgt

Meijendel lijkt een uitgestrekt en robuust landschap, maar veel van zijn bijzondere natuur bestaat juist dankzij voedselarmoede. Stikstof die uit de lucht neerdaalt, verandert die uitgangssituatie. Grassen groeien sneller, open plekken raken begroeid en de samenstelling van planten en insecten verschuift. Broedvogels merken dat meestal niet rechtstreeks, maar via hun nestplaats, hun jachtterrein en het voedsel voor hun jongen. De vraag is daarom niet of stikstof alle veranderingen in de vogelstand verklaart. De vraag is hoe stikstof samenwerkt met het verdwijnen van konijnen, het vastleggen van stuivend zand, begrazing, predatie, waterbeheer en klimaat.

Dit verhaal in vier delen

1. Een landschap gebouwd op schaarste
2. De onzichtbare bemesting van het duin
3. Wat broedvogels daarvan merken
4. Herstelbeheer behandelt niet de bron

Deel 1

Een landschap gebouwd op schaarste

Open duin is geen stilstaand landschap

Het kustduin is van nature voortdurend in beweging. Wind blaast zand landinwaarts, jonge duinen ontstaan en oudere duinen raken begroeid. Stuivend, kalkrijk zand kan verzuurde bodems opnieuw bufferen. Konijnen houden de vegetatie kort en maken met hun gegraaf steeds nieuwe open plekken. Zo ontstaat een fijn patroon van kaal zand, korte graslanden, ruigten en struweel.

Ook mensen beïnvloedden dat landschap al eeuwen. Er werd vee geweid, hout verzameld en plaatselijk zand of plaggen gewonnen. Later werden duinen juist vastgelegd om verstuiving tegen te gaan. Waterwinning, bebossing en het verdwijnen van traditioneel gebruik veranderden de dynamiek verder.

Rond het midden van de twintigste eeuw kwamen verschillende ontwikkelingen samen. Door myxomatose stortte de konijnenstand in. Tegelijk nam de neerslag van verzurende en vermestende stoffen sterk toe en was een groot deel van het duin vastgelegd. Zonder voldoende begrazing en overstuiving kon de vegetatie sneller dichtgroeien. Het open duin werd op veel plaatsen hoger, ruiger en eenvormiger.1

De vogelbevolking veranderde mee

De broedvogels van Meijendel worden sinds 1958 gevolgd. Die uitzonderlijk lange reeks laat zien dat de vogelbevolking niet alleen armer of rijker werd, maar vooral van karakter veranderde.

Soorten van open en schaars begroeid duin verdwenen. De Veldleeuwerik werd vanaf 1991 nog slechts incidenteel vastgesteld. De Wulp verdween in 1999, het Paapje omstreeks 2001 en de Tapuit na de jaren negentig. Van de Grauwe Klauwier resteerden na 1985 alleen incidentele gevallen. Daartegenover verschenen of groeiden soorten die profiteren van struweel, bos, ruigte of menselijke veranderingen.2

De Tapuit heeft korte vegetatie en open zand nodig om prooien te vinden. Foto: Andreas Trepte, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.5.

Deze gelijktijdigheid is betekenisvol, maar vormt geen bewijs dat stikstof iedere afname veroorzaakte. In dezelfde periode veranderden ook waterbeheer, recreatie, begrazing, predatie en het klimaat. Trekvogels ondervinden bovendien omstandigheden ver buiten Meijendel. De tellingen tonen wat er veranderde; voor het verklaren daarvan is aanvullend ecologisch onderzoek nodig.

Deel 2

De onzichtbare bemesting van het duin

Stikstof komt van dichtbij en van ver

Bij stikstof in natuurgebieden gaat het vooral om ammoniak uit landbouw en stikstofoxiden uit verkeer, scheepvaart, industrie en andere verbrandingsprocessen. Een deel komt met regen naar beneden, een ander deel slaat rechtstreeks neer op planten en bodem. De stoffen kunnen over grote afstanden worden vervoerd. De depositie in Meijendel is daardoor het gezamenlijke resultaat van bronnen in de omgeving, elders in Nederland en in het buitenland.3

Voor elk gevoelig habitattype is een kritische depositiewaarde vastgesteld. Boven die grens bestaat het risico dat de kwaliteit verslechtert. Het is geen scherpe grens waarbij één extra mol onmiddellijk zichtbare schade veroorzaakt. Het is een ecologische risicogrens voor langdurige belasting.

De evaluatie van het Natura 2000-beheerplan uit 2025 laat zien dat de belasting binnen Meijendel en Berkheide sterk verschilt. Vooral de oostelijke en zuidoostelijke delen zijn gevoelig. Volgens de gebruikte AERIUS-berekeningen was in 2025 ongeveer 74 procent van het kalkarme grijze duin licht of matig overbelast. Voor 2030 werd nog steeds circa 59 procent overbelasting voorzien. Bij kalkrijk grijs duin waren de berekende percentages lager: ongeveer 15 procent in 2025 en 8 procent in 2030.4

Die cijfers moeten voorzichtig worden gelezen. De berekeningen gebruiken modellen en een oudere habitatkaart. Ze beschrijven vooral de verwachte richting en ruimtelijke verdeling, niet de exacte depositie op iedere vierkante meter.

Meer voedsel betekent niet meer biodiversiteit

Stikstof werkt in een voedselarm duin als bemesting. Snelgroeiende grassen en struiken kunnen profiteren, terwijl kleine kruiden en mossen worden verdrongen. Er ontstaat meer biomassa en strooisel. Het oppervlak wordt koeler en vochtiger en verschillen tussen zonnige, kale plekken en begroeide delen nemen af.

Tegelijk kan stikstof de bodem verzuren. Mineralen spoelen uit en de verhouding tussen stikstof, fosfor, calcium en andere voedingsstoffen verandert. Een plant kan daardoor harder groeien zonder dat haar voedingswaarde voor een rups, keverlarve of sprinkhaan evenredig verbetert.

Voor vogels is dus niet alleen van belang hoeveel insecten er zijn. Het gaat ook om welke soorten aanwezig zijn, hoe groot en voedzaam ze zijn en of een vogel ze tussen de vegetatie kan bereiken.

Productiever is niet automatisch geschikter

Een hoge grasproductie kan samengaan met minder bloemen, minder open zand en een voedselweb waarin karakteristieke duinsoorten ontbreken.

Deel 3

Wat broedvogels daarvan merken

Een prooi die onbereikbaar is, is geen voedsel

De Tapuit jaagt veel op de grond. Hij heeft korte vegetatie en open zand nodig om insecten te kunnen zien en vangen. In verruigd grasland kunnen nog steeds veel ongewervelden leven, maar ze zijn voor een jagende Tapuit moeilijk bereikbaar. Ook geschikte konijnenholen voor nesten worden schaarser wanneer konijnen verdwijnen en de bodem dichtgroeit.

De Grauwe Klauwier is afhankelijk van een gevarieerd aanbod van relatief grote prooien. Bloembezoekende insecten, kevers en andere grote ongewervelden horen bij bloemrijke en gevarieerde duingraslanden. Wanneer grassen gaan overheersen, kan niet alleen het aantal prooien afnemen, maar vooral de verscheidenheid. Onderzoek aan open duinen beschrijft bijvoorbeeld hoe het verdwijnen van dynamiek en veranderingen rond helmwortels doorwerkten naar bladsprietkevers en vervolgens naar het voedsel van de Grauwe Klauwier.1

Niet iedere insectenetende vogel reageert hetzelfde. Graspiepers zoeken hun voedsel anders dan Roodborsttapuiten. Roodborsttapuiten kunnen vanuit een uitkijkpost jagen en ook prooien uit of vlak boven de bodem pakken. Een verandering in vegetatie of insectenaanbod kan daardoor voor de ene soort een zwaar knelpunt zijn en voor een andere soort veel minder.

Een Roodborsttapuit met prooi: veranderingen in plantkwaliteit en insecten werken niet op iedere vogelsoort hetzelfde door. Foto: Alun Williams333, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Het Meijendel-onderzoek van 2016

In 2016 werden in 147 hectare van de Helmduinen en het Prinsenduin vijf nesten van Graspiepers en twintig nesten van Roodborsttapuiten onderzocht. De Tapuit broedde toen niet meer in Meijendel. In bodemmonsters uit de Helmduinen werden opvallend minder ongewervelden aangetroffen dan in vergelijkbare monsters uit het Noord-Hollands Duinreservaat en de Amsterdamse Waterleidingduinen.5

Dat resultaat was een aanwijzing, geen eindconclusie. De steekproef was klein en eerdere onderzoeksjaren gaven niet steeds hetzelfde beeld. Ook konden verschillen samenhangen met begrazing, bodemverdichting, vegetatiestructuur of vocht. Jonge Roodborsttapuiten uit Meijendel en de Amsterdamse Waterleidingduinen leken bovendien iets lichter dan jongen uit het Noord-Hollands Duinreservaat, maar de aantallen waren te klein voor een statistisch betrouwbare uitspraak.

Juist die voorzichtigheid is belangrijk. Het onderzoek was opgezet om mogelijke schakels te vinden in de keten stikstofbelasting, bodem en plantkwaliteit, insecten en uiteindelijk conditie en overleving van vogels. Het bewees niet dat de gevonden verschillen door stikstof werden veroorzaakt.

De Graspieper was een van de modelsoorten in het Meijendel-onderzoek naar knelpunten in het duinvoedselweb. Foto: Andreas Trepte, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.5.

Een keten met ontbrekende schakels

Een internationale literatuurstudie onderscheidt verschillende routes waarlangs stikstof dieren kan beïnvloeden: chemische stress, dichter wordende vegetatie, verlies van voortplantingsplekken, veranderingen in voedselplanten en verschuivingen in prooien en voedselkwaliteit.6

Voor afzonderlijke stappen bestaat veel bewijs. Het is duidelijk dat stikstof bodem en vegetatie verandert en dat vegetatiestructuur en prooibeschikbaarheid belangrijk zijn voor broedvogels. Veel moeilijker is het om voor één vogelpopulatie de hele causale keten te bewijzen.

Daarom kan niet zonder meer worden gezegd dat de Tapuit door stikstof uit Meijendel verdween. Wel is aannemelijk dat langdurige stikstofbelasting, samen met het verlies van konijnenbegrazing en verstuiving, het open duin minder geschikt heeft gemaakt. Daarbovenop kunnen predatie, versnippering, recreatie en omstandigheden tijdens trek en overwintering de uiteindelijke vogeltrend bepalen.

Deel 4

Herstelbeheer behandelt niet de bron

Maaien, begrazen en weer laten stuiven

In Meijendel worden verschillende maatregelen gebruikt om voedselarme en open duinhabitats te herstellen. Struweel wordt verwijderd, grasland gemaaid en afgevoerd en delen worden begraasd. Stuifkuilen worden opnieuw actief gemaakt, zodat kaal en kalkrijk zand aan de oppervlakte komt.

Dergelijke maatregelen kunnen de vegetatie korter en gevarieerder maken. Maar meer beheer is niet automatisch beter. Intensieve begrazing kan de bodem verdichten en juist hogere grasstructuren verwijderen waarin rupsen en andere ongewervelden leven. Grootschalig plaggen kan voedingsstoffen afvoeren, maar ook bodemfauna en langzaam opgebouwde structuren vernietigen. Onderzoek aan duinfauna pleit daarom voor een kleinschalig mozaïek: open zand, korte vegetatie, hogere kruiden en struweel dicht bij elkaar.7

Bovendien moeten maatregelen worden herhaald zolang de aanvoer van stikstof doorgaat. Natuurbeheer kan een deel van de opgehoopte voedingsstoffen verwijderen en verloren dynamiek herstellen, maar het sluit de kraan niet.

Een ecologisch én maatschappelijk vraagstuk

De Ecologische Autoriteit concludeerde in 2023 dat voor Meijendel en Berkheide vermesting, verzuring, gebrek aan dynamiek, verdroging, exoten en lage konijnenaantallen belangrijke knelpunten zijn. Voor verschillende habitattypen, waaronder grijze duinen, zijn volgens haar forse inspanningen nodig. Tegelijk ontbraken voldoende actuele gegevens over depositie, habitatkwaliteit en de omvang van sommige problemen.8

Het ontwerpbeheerplan voor 2026–2032 plaatst stikstof daarom naast hydrologie, klimaat, recreatie, beheer en andere drukfactoren. Het maakt ook zichtbaar dat Meijendel meerdere publieke functies vervult: natuurgebied, drinkwaterbron en recreatielandschap.9

De uitstoot verminderen raakt landbouw, mobiliteit, woningbouw, industrie en internationale afspraken. Herstel in het duin vraagt geld, ruimte en langdurig beheer. Drinkwaterwinning stelt eisen aan grond- en oppervlaktewater, terwijl natuurherstel soms juist een ander waterpeil of een andere inrichting verlangt. Dat maakt stikstof niet alleen een technisch milieuprobleem, maar een maatschappelijk verdelingsvraagstuk: welke activiteiten krijgen ruimte, hoe groot mag de belasting van beschermde natuur zijn en wie draagt de kosten van herstel?

Meten wat vogels werkelijk ervaren

De broedvogeltellingen van Meijendel zijn onmisbaar, maar vogeltrends alleen zijn onvoldoende. Een volgende stap is om in dezelfde terreindelen gelijktijdig te meten hoeveel stikstof er neerkomt, hoe bodemchemie en vegetatie veranderen, welke insecten aanwezig én bereikbaar zijn, hoe broedsucces en conditie van vogels zich ontwikkelen en welke invloed begrazing, konijnen, verstuiving, predatie en recreatie hebben.

Dan kan beter worden onderscheiden waar stikstof een doorslaggevende factor is, waar lokaal beheer helpt en waar andere oorzaken zwaarder wegen.

Het verhaal van stikstof en broedvogels is uiteindelijk geen eenvoudig verhaal van oorzaak en gevolg. Het is het verhaal van een voedselarm landschap dat langzaam van karakter verandert. Vogels maken die verandering zichtbaar. Hun verdwijnen bewijst niet dat er maar één schuldige is, maar waarschuwt wel dat het netwerk van open zand, planten en insecten waarop zij vertrouwen steeds moeilijker in stand te houden is.

Bronnen

1. Van Oosten, H.H. et al. (2008). De laatste karakteristieke vogels van het open duin: de dynamiek van populaties op de rand van uitsterven – en oplossingen. SOVON-onderzoeksrapport 2008/17.
2. Westgeest, J.C.P., J.P. Oppentocht & A.D. Tates (2008). Vijftig jaar vogeltellingen in Meijendel: 1958 t/m 2007. Holland's Duinen 52.
3. RIVM (geraadpleegd juli 2026). Stikstofdepositie.
4. Royal HaskoningDHV (2025). Evaluatie Natura 2000-beheerplan Meijendel & Berkheide. Gebiedsgegevens opgenomen in het ontwerpbeheerplan 2026–2032.
5. Van Oosten, H.H. (2016). Limitaties voor insectivore vogels in het duinvoedselweb: vooronderzoek Meijendel 2016.
6. Nijssen, M.E., M.F. WallisDeVries & H. Siepel (2017). Pathways for the effects of increased nitrogen deposition on fauna. Biological Conservation 212, 423–431.
7. Van Oosten, H.H., R. Versluijs, O. Klaassen, C. van Turnhout & A.B. van den Burg (2010). Knelpunten voor duinfauna: relaties met aantasting en beheer van duingraslanden. Ministerie van LNV.
8. Ecologische Autoriteit (2023). Advies over de Natuurdoelanalyse Meijendel & Berkheide.
9. Provincie Zuid-Holland (2026). Ontwerp Natura 2000-beheerplan Meijendel & Berkheide 2026–2032.
10. RIVM (2025). Monitor stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden 2025.