Wie houdt het duin open?

Paarden en runderen moesten het dichtgroeiende duin weer lucht geven. Maar wat betekent dat voor een Fitis in de ondergroei, een Kleine karekiet langs het water of een Nachtegaal die dekking én open foerageergrond nodig heeft? Bijna veertig jaar onderzoek in Meijendel levert geen eenvoudig oordeel op. Wel ontstaat een steeds scherper beeld van een landschap waarin graasdruk, konijnen, struweel, water en vogels voortdurend op elkaar inwerken.

Dit verhaal in vier delen

1. Waarom grote grazers naar Meijendel kwamen
2. Wat de broedvogeltellingen lieten zien
3. De kracht van een mozaïek
4. De ontbrekende schakel in het onderzoek

Deel 1

Waarom grote grazers naar Meijendel kwamen

Een duin dat steeds dichter werd

Het open duin van Meijendel is geen vast decor. Wind, stuivend zand, konijnen, voedselarme bodem en menselijke ingrepen bepaalden samen hoe laag of hoog de begroeiing werd. In de tweede helft van de twintigste eeuw veranderde dat evenwicht. Open zand was langdurig vastgelegd, atmosferische stikstof voedde snelgroeiende grassen en twee virusziekten brachten de konijnenstand zware slagen toe. Het duin vergraste en op veel plaatsen breidden struweel en bos zich uit.3

Juist konijnen hadden eeuwenlang een bijzondere rol. Ze grazen kort, maken kale plekjes, graven in de bodem en houden zo op kleine schaal steeds nieuwe overgangen in stand. Toen hun aantallen instortten, zocht de beheerder naar een vervanger die grote oppervlakten kon openhouden. Begrazing met vee was relatief betaalbaar, zichtbaar en stuurbaar.

Paarden en runderen als beheersmaatregel

Op 29 september 1990 werden Noorse fjordenpaarden losgelaten in Kijfhoek-Bierlap. Kort daarna volgden Gallowayrunderen. Eind 1991 werd het begraasde gebied uitgebreid naar de Helmduinen. De dieren waren geen doel op zichzelf. Ze moesten de vegetatiestructuur gevarieerder maken: niet overal kort, maar een fijn mozaïek van lage begroeiing, hogere kruiden, struweelranden en open zand.14

De gebieden waar de begrazing begon: Kijfhoek-Bierlap, Helmduinen en later de Kikkervalleien. Bron: Van der Hagen (2012), Holland's Duinen 60, figuur 1.

Voor broedvogels was de verwachting aantrekkelijk: meer overgangen tussen lage en hoge vegetatie zouden meer soorten kansen bieden. Tegelijk lag vanaf het begin een risico op de loer. Vee eet niet alleen gras, maar gebruikt ook oevers, loopt door de ondergroei en maakt vaste paden. Een maatregel die geschikt foerageergebied maakt, kan dus op dezelfde plek dekking of nestgelegenheid verminderen.

Deel 2

Wat de broedvogeltellingen lieten zien

De eerste signalen uit het veld

De jaarlijkse broedvogeltellingen maakten het mogelijk om al vroeg verschillen te signaleren. In de eerste jaren keerde de Boompieper niet terug in het begraasde centrale gebied, terwijl de soort elders toenam. Voor de Nachtegaal werd in verscheidene begraasde kavels een lichte achteruitgang genoteerd. Bij de Fitis was aanvankelijk geen duidelijk verschil zichtbaar. Waarnemers vermoedden bovendien dat vee in oeverzones een rol kon spelen bij het verdwijnen van broedmogelijkheden voor de Geoorde fuut.8

Dat waren waardevolle aanwijzingen, maar nog geen bewijs. Vogelpopulaties veranderen ook door weer, omstandigheden in overwinteringsgebieden, predatie, waterbeheer, landelijke trends en toevallige schommelingen. De kernvraag was daarom niet welke anekdote het overtuigendst klonk, maar of de ontwikkeling in begraasd gebied aantoonbaar afweek van vergelijkbaar onbegraasd gebied.

Een voorzichtige vergelijking

In 2001 publiceerde T. van der Niet de eerste formele evaluatie. Hij vergeleek de periode vóór begrazing, 1985–1990, met 1991–1999. Van de 108 aanwezige soorten waren er 35 talrijk genoeg voor een statistische analyse. Het totale aantal soorten in het begraasde gebied nam na 1991 licht af, maar dit verschil was niet significant.2

Vijf soorten ontwikkelden zich in het begraasde gebied significant gunstiger dan in het onbegraasde gebied: Kauw, Ekster, Wilde eend, Houtduif en Vlaamse gaai. Vier soorten deden het significant ongunstiger: Kleine karekiet, Kneu, Nachtegaal en Fitis. Ook bij andere rietvogels en soorten die op of vlak boven de bodem broeden wees de richting van de verandering op mogelijke gevoeligheid.

De uitkomst was opmerkelijk. De winnaars vormden geen duidelijke groep van typische open-duinvogels. Kraaiachtigen konden mogelijk profiteren van voedsel in en rond mest. Bij rietvogels was afname van rietland een plausibele verklaring. Voor Nachtegaal, Fitis en Kneu kon aantasting of verstoring van de ondergroei een rol spelen. Maar de studie kon een direct oorzakelijk effect van begrazing niet bewijzen. Juist zeldzame soorten die mogelijk van open duin zouden profiteren, zoals Tapuit en Veldleeuwerik, kwamen in te lage aantallen voor om statistisch mee te nemen.

De belangrijkste les uit 2001

Een verschil tussen begraasd en onbegraasd gebied is nog geen bewezen begrazingseffect. De onderzochte kavels verschilden ook vóór 1991 en andere landschapsprocessen liepen tegelijk door. De publicatie koos daarom terecht voorzichtigheid als motto.

Deel 3

De kracht van een mozaïek

Niet iedere grazer maakt hetzelfde landschap

Latere evaluaties bevestigden dat “begrazing” geen eenduidige behandeling is. Runderen, paarden en schapen eten en lopen verschillend. Jaarrondbegrazing werkt anders dan seizoensbegrazing en één grootvee-eenheid per twaalf hectare is niet hetzelfde als één per achttien hectare. Ook kalkrijkdom, vocht, reliëf en uitgangsvegetatie bepalen het resultaat.35

De evaluatie na twintig jaar liet zien dat de vegetatiestructuur gevarieerder werd en dat sommige graslandvegetaties en paddenstoelen profiteerden. Tegelijk gingen enkele rietvogels en soorten die dicht bij de bodem broeden achteruit. Het landelijke OBN-onderzoek uit 2014 vond eveneens geen universeel effect: reacties verschilden per vogelgroep, duinzone, graasvorm en graasdruk. Gemiddeld waren de effecten voor vogels van open vegetatie en hoog struweel licht negatief, terwijl soorten van laag struweel gemengd reageerden. Plaatselijk kon begrazing gunstig zijn, maar verstoring, nestverlies en veranderingen in prooiaanbod konden het voordeel weer tenietdoen.5

Konijnen zijn niet zomaar te vervangen

De dissertatie Rabbits Rule uit 2022 plaatste de rol van het vee in een breder perspectief. Bij de lage dichtheid die in Meijendel gebruikelijk was — ongeveer 0,06 tot 0,07 grootvee-eenheid per hectare per jaar — konden veranderingen in de vegetatie niet hoofdzakelijk aan het vee worden toegeschreven. De afname van konijnen, veranderende stikstofdepositie, klimaat, het stoppen met helmplant en de levenscyclus van struweel liepen door elkaar heen. Grote grazers kunnen konijnen daarom niet één op één vervangen.6

Nachtegaalhabitat in Kijfhoek-Bierlap: nestdekking in de rand van struweel, met open vegetatie dichtbij. Foto uit Van Oosten (2025), Holland's Duinen 86, figuur 4.

De Nachtegaal laat de gulden middenweg zien

Een verkenning uit 2025 maakt de ruimtelijke puzzel tastbaar. Nachtegalen nestelen in dichte ondergroei, vaak onder meidoorn of in brandnetels, maar zoeken een deel van hun voedsel in korte, open vegetatie. Lichte begrazing kan zandige, kortgegraasde plekken en aantrekkelijke foerageerlocaties maken. Wordt de graasdruk te hoog, dan verdwijnt juist de kruidlaag die dekking en nestgelegenheid biedt.

De beste situatie is dus niet maximaal open of maximaal dicht. Het gaat om nabijheid: struweel om te broeden, open en insectenrijke plekken om voedsel te zoeken, en voldoende rust. Van Oosten noemt dat voor de Nachtegaal een gulden middenweg — niet te weinig begrazing en niet te veel.7 Die formulering vat ook de bredere les samen. Begrazing werkt niet voor “de broedvogels” als één groep; de uitkomst hangt af van de schaal waarop elke soort dekking, voedsel en nestplaats combineert.

Deel 4

De ontbrekende schakel in het onderzoek

Van maatregel naar meetbare blootstelling

De broedvogeldatabase van Meijendel is uitzonderlijk rijk. Vrijwilligers legden sinds 1958 per kavel en per jaar territoria vast. Daardoor kunnen ontwikkelingen over tientallen jaren worden gereconstrueerd. Maar voor een betrouwbare analyse van begrazing is een tweede tijdreeks nodig: waar liepen welke dieren, wanneer, in welke aantallen en onder welk regime?

Een enkele aanduiding “begraasd” is ecologisch te grof. Relevant zijn per kavel en jaar ten minste de begin- en einddatum, soort en aantal grazers, omgerekende graasdruk, jaarrond- of seizoensbeheer, verplaatsingen, tijdelijke uitsluitingen en veranderingen in ras of kuddesamenstelling. Ook overlappende maatregelen — maaien, plaggen, opslag verwijderen, verstuiving herstellen en wijzigingen in waterbeheer — moeten worden vastgelegd. Pas dan kan een vogeltrend worden gekoppeld aan de feitelijke blootstelling in plaats van aan een globaal gebiedslabel.

Wat daarmee mogelijk wordt

Met zo'n beheerreeks kan worden onderzocht of effecten direct of vertraagd optreden, of lage graasdruk anders uitpakt dan hoge graasdruk en of rietvogels, grondbroeders, struweelvogels en open-duinvogels ieder een eigen optimum hebben. Ook kan dan beter worden onderscheiden wat samenhangt met vee, wat met konijnen en wat met bredere veranderingen in landschap en klimaat.

De exacte begrazingsinformatie is nog niet beschikbaar. Het rijke vogelarchief kan verschillen laten zien en hypotheses aanscherpen, maar een betrouwbare uitspraak over oorzaak, dosis en timing blijft daardoor voorlopig buiten bereik.

Bronnen

1. Van der Hagen, H.G.J.M. (1992). Monitoring van begrazing in Meijendel. Meijendel Mededelingen 23, 51–64.
2. Van der Niet, T. (2001). Voorzichtigheid motto bij begrazingsevaluatie van broedvogels. Holland's Duinen 38, 57–65.
3. De Waard, G. & H.G.J.M. van der Hagen (2008). Integrale begrazing door vee in Meijendel. Holland's Duinen 51, 4–21.
4. Van der Hagen, H.G.J.M. (2012). Twintig jaar paarden en koeien in Meijendel, een panacee voor alle kwalen? Holland's Duinen 60, 15–25.
5. Van Oosten, H. et al. (2014). Begrazingsbeheer in relatie tot faunagemeenschappen in droge duinen. OBN-rapport 2014/OBN190-DK, Directie Agrokennis, Ministerie van Economische Zaken.
6. Van der Hagen, H.G.J.M. (2022). Rabbits Rule: Evaluating livestock grazing in coastal sand dunes of Meijendel, the Netherlands. Proefschrift, Wageningen University.
7. Van Oosten, H. (2025). Een verkenning van relaties tussen Nachtegalen en beheer in Meijendel. Holland's Duinen 86, 44–48.
8. Oppentocht, J.P. (1995). Broedvogels 1993. Meijendel Mededelingen 28.

De afbeeldingen zijn overgenomen uit de in de bijschriften genoemde documenten. Waar in de publicatie geen afzonderlijke fotograaf is vermeld, is die ook hier niet toegeschreven.